Metin Alpaslan – Umran Dergisi/Şubat 2026-378. Sayı
Çok kutuplu hâle gelen ve küresel rekabetin giderek kızıştığı dünya, artık kurallara dayalı düzenden gücün hukuku odaklı reelpolitik bir evreye geçmektedir. Kurallı küresel sistemin ortadan kalktığı bir durumla karşı karşıyayız. Dünya, ülkeler arasında daha çok kısa dönemli ve çıkar odaklı alışverişleri temel alan, derin ve uzun soluklu stratejik altyapılara dayanmayan, müşterek kurallara dayalı uluslararası düzenin işlemesine öncelik vermeyen işlemselcilik yaklaşımına doğru evirilmektedir. Davos’ta düzenlenen Dünya Ekonomik Forumu’nda Kanada Başbakanı Mark Carney, son dönemdeki gelişmelerle kurallara dayalı küresel düzenin hikâye olduğunu söyledi. Bunun artık sonlandığını belirterek “Açık konuşayım. Bir geçiş döneminde değiliz, bir kopuşun tam ortasındayız. Masada olmazsak menüde oluruz.” dedi. Kurallı uluslararası düzenin çöktüğü ve güçlü olanın kazandığı bir ortamda adil bir dünya düzeni beklemek zor görünmektedir. Yeni jeopolitik gerçeklikte, güçlü olanın kazandığı düzen tabii olarak adaleti geri plana itecek, kurallar yerine çıkarlar ve güç dengeleri belirleyici olacaktır.
Kurallı Düzenin Yerine Güç Siyaseti
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Birleşmiş Milletler’in (BM) kuruluşu, güçlü olanın kazandığı anlayışına karşı bir denge arayışıydı, kurallar getirmişti. Ama güçlü devletler bu kuralları çoğu zaman ihlal edip eşitsizliği artırdığı için bu düzen adalet beklentisini tam karşılayamadı. Rusya veto ettiği için Ukrayna’da tek bir ateşkes kararı bile alınamadı. Gazze konusunda uluslararası toplum, yetmiş bin kişinin ölmesini bekledikten sonra işgalci İsrail’in istediği gibi uyguladığı bir tasarıya imza attı. Gazze savaşı, yalnızca insani felaketin boyutlarını ve uluslararası toplumun soykırım gibi ağır suçları durdurmadaki başarısızlığını ortaya koymakla kalmadı; aynı zamanda uluslararası sistemin yapısal zaafını da gözler önüne serdi. Güç dengesi üzerine kurulu bu düzen, adalet arayışını her daim geri plana itti. Venezuela Devlet Başkanı’nın kaçırılarak ABD’de yargılanması, uluslararası hukuk açısından ciddi bir kırılmanın işaretidir. Venezuela olayı uluslararası hukuk ve kurumların, devletlerin rekabet ve güç gösterileri sebebiyle parçalandığını göstermiştir. Bir ülkenin devlet başkanının bir gece yatağından alınarak zorla başka bir ülkeye götürülmesi, güçlü olmayan ülkelere verilen net bir mesajdır. Onlara kurallara değil, güç dengelerine bakın denilmektedir. Bu davranış, BM’nin kuruluş ilkelerinin yanı sıra bağımsız bir devletin egemenliğinin fiilen askıya alındığını ve yargı yetkisinin siyasal bir araca dönüştürüldüğünü göstermektedir.
ABD’nin baskın gücü, Çin’in yükselişi, Rusya’nın Ukrayna savaşı ile meydan okuması ve Avrupa’nın iç krizleri, Avrupa-ABD gerilimi, Ortadoğu’daki çatışmalar küresel dengeleri zorluyor. Çin, Rusya ve Batı’nın Afrika’daki nüfuz mücadelesi hızlanıyor. Venezuela’nın hedef hâline gelmesinin ardında dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip bir ülke olması vardır. Venezuela'da yaşananlar, sadece bir devlet başkanının tutuklanması ve yargılanmasıyla sınırlı değildir. Tıpkı imparatorluklar çağındaki gibi, Venezuela'nın servetine doğrudan el konulması olayıdır. Zengin doğal kaynaklar ve kırılgan devlet yapıları, küresel güçlerin sert hamlelerine açık kapı bırakıyor. Kurallı düzenin zayıfladığı yeni rekabet çağında jeopolitik ve ekonomik riskler artmakta, güvenlik mimarisi kökten değişmektedir. Günümüzde büyük güçler birbirine karşı daha sert ve riskli hamleler yapmaktadır. Uzun süredir var olan ama bastırılmış gerilimli fay hatları artık yüzeye çıkmakta, çatışma hattına dönüşmektedir. Küresel tedarik zincirleri kırılıyor, enerji ve gıda güvenliği yeniden stratejik mesele hâline geliyor, dijitalleşme ve yapay zekâ yarışı, güç mücadelesinin yeni cephesi oluyor. Ayrıca ideolojik, enerji temelli ve diğer öğelere dayalı fay hatları da sık sık kırılıyor. Buna bir de iklim değişikliği, salgınlar, göç dalgaları ve çevre krizleri eklenince, mevcut düzenin kırılganlığı daha da görünür hâle geliyor.
Donald Trump, ABD’nin uluslararası arenadaki yetkilerinin sınırının kendi ahlakı ve kendi aklı olduğunu belirterek, ülkesini kısıtlayan uluslararası hukuki durumlar olduğunda karar merciinin kendisi olacağını açıkça ifade etmekte, “Uluslararası hukuka ihtiyacım yok!” diyerek dünyaya meydan okumaktadır. ABD’nin Venezuela’da Maduro’yu Caracas’taki evinden askerî operasyonla alması ve Trump’ın Grönland gibi stratejik bölgelere yönelik açık iştahı, Washington’un artık müttefik hassasiyetlerinden ziyade doğrudan ulusal çıkar ve reelpolitik odaklı hareket ettiğini göstermektedir. Avrupalı müttefiklerinin ABD’nin Grönland’ı ele geçirme girişiminin NATO’nun sonu olacağını söylemesine karşılık, Trump ittifaka yönelik eleştirilerde bulunarak; “Bizim onlara ihtiyacımızdan çok onların bize ihtiyacı var!" diyebiliyor. Müttefiklerinin savunma harcamalarını yetersiz bularak eleştiren Trump “Rusya ve Çin, ABD olmadan NATO’dan hiç korkmuyor ve gerçekten ihtiyacımız olsa bile NATO’nun bizim yanımızda olacağından şüpheliyim!” diye kanaat belirtiyor.
Küresel Düzen Yeniden Şekilleniyor
Bugün gerçekten de kurallı düzenin yerini sert hamlelerin aldığı ve fay hatlarının kırıldığı, güçlülerin önceliklerine göre işleyen uluslararası hukuk düzeninin işlevini yitirdiği bir dönemin içerisindeyiz. Gazze’den Venezuela’ya kadar uluslararası kuralların aşındığı yeni bir dünya düzeni söz konusudur. Kurallara dayalı uluslararası düzen, artık herkes için bağlayıcı bir çerçeve değil, hegemonların çıkarlarına hizmet eden kuralsız bir mekanizma olarak işlemektedir. Bundan sonra hiçbir devletin uluslararası hukukun koruyucu kalkanına güvenerek varlığını sürdüremeyeceği anlaşılmıştır. Söz konusu hukuk, emperyalistlerin siyasi, ekonomik ve askerî üstünlüğüne karşı çıkan olursa kolaylıkla devre dışı bırakılmaktadır.
Venezuela ve İran örneklerine baktığımızda, bu yeni dönemin hem bölgesel hem küresel düzeyde istikrarsızlık oluşturan yeni fay hatları ürettiğini görüyoruz. Artık tek bir hegemonun değil, farklı güç merkezlerinin krizler üzerinden birbirini zorladığı, yeni ittifaklar aradığı bir döneme geçiyoruz. Dünya hiç bu kadar kutuplaşmamıştı. 80 yıl önce kurulan küresel düzen çatlamaya devam ediyor. ABD’nin sert hamleleri, Çin ve Rusya gibi aktörleri karşı bloklar kurmaya itiyor. Bu da düzenin yerine “çok kutuplu kaos” dediğimiz, sürekli krizlerle şekillenen bir ortam yaratıyor. Siber saldırıların, ekonomik savaş yöntemlerinin ve vekâlet aktörlerinin daha yoğun kullanıldığı bir döneme girilmektedir.
ABD’nin Venezuela üzerinden sergilediği küstahça davranış, küresel güç dengelerini ve uluslararası hukuk anlayışını derinden sarsmıştır. Söz konusu durum uluslararası hukukun, devlet egemenliğinin ve BM Şartı’nın Washington tarafından fiilen tedavülden kaldırıldığını ilan etmektedir. Caracas’taki operasyon uluslararası camiaya verilen “kurallar artık bizim için geçersiz” mesajının en müşahhas göstergesidir. Bu gibi saldırılar uluslararası güvenlik ortamını daha kırılgan hâle getirmekte, uluslararası normların bağlayıcılığını zayıflatmakta ve devletleri daha fazla güç siyasetine itmektedir. Uluslararası düzenin temel dayanağı olan diplomatik müzakere yerini, ekonomik yaptırımlar, askerî tehdit ve doğrudan güç gösterisi gibi araçlara bırakmaktadır. Bu eğilim, küresel düzenin daha kaotik ve öngörülemez bir yapıya doğru evirilmesine yol açmaktadır. Dünya siyaseti, “gücün haklı olduğu” daha otoriter bir döneme doğru gitmektedir. Özgürlük, eşitlik, kardeşlik, adalet gibi kavramlar artık slogandan öte bir anlam ifade etmemektedir.
Ortadoğu’da, Hindistan, Pakistan, İran, Irak, Suriye, Lübnan, Filistin, Yemen, İsrail, Mısır, Libya’ya baktığımızda, Afrika’da Sahel Bölgesi, Sudan, Etiyopya, Somali, Mağrip Bölgesinde Cezayir ve Fas arasındaki çatışmaya ve Uzak doğuda Çin, Tayvan, Kuzey Kore’ye baktığımızda dünyanın büyük bir dönüşümden geçtiğini görüyoruz. Rusya Ukrayna’yı, ABD ise Kanada’yı ve Grönland’ı ilhak etmek istiyor. Washington ve Moskova, Avrupa’yı presliyor. Avrupalı siyasetçiler, “Ön görülemez ABD’ye karşı, tutarlı bir Çin’i tercih ederiz!” görüşünü dile getiriyor. ABD, çıkarlarına artık hizmet etmediklerini belirterek 31’i BM kuruluşu olmak üzere toplam 66 uluslararası örgütten çekilmeye ve bu kuruluşlara sağladığı fonları sonlandırmaya karar veriyor, NATO ile bağını koparmaya yöneliyor. Zaten Gazze için kurduğu Barış Kurulu sanki bir nevi BM’ye alternatif bir organizasyon gibi görünüyor. Anlaşılan o ki, Trump sadece kendisinin patron olduğu, Çin ve Rusya vetosunun bulunmadığı, tek veto hakkının kendinde olduğu BM’nin kontrolü dışında bir yapılanmaya gidiyor.
ABD ve İsrail, toplumsal protestolarla sarsılan İran’a askerî müdahale yapacaklarını, açıkça saldıracaklarını, İran rejimini yıkacaklarını söylüyorlar. Trump, “İran’da yeni lider aramanın vakti geldi!” diyebiliyor. Alternatif olarak bulabildikleri tek kişi de ABD’de yaşayan, Siyonistlerin Ağlama Duvarı’nda gözyaşı döken devrik Şah Rıza Pehlevi’nin oğlu. ABD’nin derdi rejim değiştirme, rejimi dönüştürme filan da değil. Mesele uyuşturucu, terör ya da otoriter lider veya demokrasi meselesi değildir. Asıl mesele, küresel güç dengelerinin ekonomi, para, enerji ve teknoloji ekseninde yeniden kurulmasıdır. Küresel güç odakları kendilerine kayıtsız şartsız hizmet edecek, o ülkenin kaynaklarını sömürmeye izin verecek liderler arıyor. Kimsenin demokrasi, adalet, hukuk, insan hakları diye bir derdi yok. Onların derdi, bu küresel talan düzeninde petrole, doğalgaza, madenlere el koyup, kara ve deniz ticaret koridorlarını kontrol etmektir. Diğer her türlü maddi, manevi ve insani değer onlar için sadece kullanılacak birer malzemedir.
Orman Kanunu Düzeni ve Trump Doktrini
Bu Ülke kitabında Cemil Meriç, “Kanun, eski Yunan’dan beri büyük sineklerin yırtıp geçtiği, küçüklerin takılıp kaldığı bir örümcek ağı” demektedir. Yaşadığımız çağ, uluslararası hukukun yerine seçkin güçlünün çıkarlarına göre işleyen bir “orman kanunu” dünyasıdır. Venezuela örneğindeki gibi bir ülkenin egemenlik haklarının yok sayıldığı, gücün hak sayıldığı ve her şeyin mubah görüldüğü bu orman kanunu düzeni, dünyanın tehlikeli bir dönüm noktasına girdiğini göstermektedir.
Küresel düzen hızla kuralsız duruma gelmektedir. Düzenin sonunu getiren yeni denilen geçiş çağı düzeninde orman kanunu ile kuralsızlık fiili bir yönetim biçimine dönüşmekte, haklı değil, güçlü olan kazanmaktadır. Kimin haklı olduğuna değil kimin güçlü olduğuna bakılmaktadır. Uluslararası hukuk ve millî egemenlik gibi söylemler giderek yerini kaba güç siyasetine bırakmaktadır. Gidişat kurallı bir dengeye değil, kuralsız bir kaosa doğru evirilmektedir. Siyonist rejimin yetmiş yıldır BM kurallarını hiçe sayması, işlediği suçların cezasız kalması Gazze’yi yerle bir ederken uluslararası hukuk düzeninin aciz kalması işgal rejimini soykırım yapmaya kadar götürmüştür.
Venezuela’da Maduro’nun ABD operasyonuyla kaçırılması ve İran’daki geniş çaplı protestolara verdiği destek, Trump Doktrini’nin sert güç kullanımına dayalı yönünü, bunun doğurduğu çok kutuplu kaos ortamının hem bölgesel hem küresel düzeyde istikrarsızlık ürettiğini açıkça gösteriyor. Bu yaklaşım aynı zamanda öngörülebilir kurallı düzenin yerine askerî müdahale, güç siyaseti ve kriz yönetiminin geçtiğini gösteriyor. Trump ve destekçileri Venezuela’dan sonra sıranın Küba’ya ve İran’a geleceğini söylüyorlar. Trump’ın, 1823’ten beri ABD’nin Batı Yarımküre’deki üstünlüğünü savunan Monroe Doktrini’ni “Donroe Doktrini”ne dönüştürerek daha sertleştirdiği ve sadece Batı ile sınırlı olmadığı görülmektedir.
Monroe Doktrini, başlangıçta savunmacı ve anti-kolonyal bir karakter taşısa da zamanla ABD'nin Latin Amerika ve Batı Yarımküre üzerindeki nüfuzunu meşrulaştıran çok daha sert, müdahaleci ve işlemsel dış politikasını tanımlamak için bizzat Trump ve destekçileri tarafından Donroe Doktrini’ne dönüştürülmüştür. Monroe daha çok koruma odaklıyken, Donroe askerî ve ekonomik hegemonya ve müdahale odaklıdır ve enerji ve ticaret hatları üzerinden yalnızca Latin Amerika’yı değil, Atlantik’in iki yakasını da etkilemektedir.
Bu kavramın teoriden pratiğe geçişi özellikle son aylarda yaşanan şu gelişmelerle belirgin hâle geldi: 1) Trump’ın, Venezuela ardından bizzat “Donroe Doktrini” ifadesini kullanarak bölgenin artık tamamen ABD kontrolünde olduğunu ilan etmesi. 2) Latin Amerika’da Çin, Rusya ve İran gibi ülkelerin etkisini doğrudan müdahale gerekçesi saymaya başlaması. Latin Amerika ülkelerinin Çin’le yaptığı altyapı projeleri ve 5G antlaşmalarının, ABD tarafından millî güvenlik tehdidi sayılarak iptal edilmeye zorlanması. 3) Trump'ın Meksika Körfezi'ni ‘Amerika Körfezi’ olarak isimlendirme isteği ve Panama Kanalı üzerinde yeniden tam denetim kurma isteği. Bütün bunlar, 19. yüzyılın emperyalist genişlemeci ruhunun modern bir versiyonu olarak yorumlanabilir.
İran’daki Olaylar
28 Aralık 2025'te İran para birimi Riyal’in döviz karşısındaki yüksek değer kaybı ve ekonomideki kötü gidişe tepki olarak Tahran’da esnafın başlattığı protestolar, kısa sürede ülkenin birçok kentine yayılıp, rejimi tehdit eder boyuta geldi. İran’da süregelen sokak hareketleri, artık yalnızca rejime yönelik protestolar olmaktan çıkarak ülkenin siyasal bütünlüğünü, etnik dengelerini sorgulatan derin bir krize dönüştü. Ekonomik çöküş, dış yaptırımlar ve rejimin dışarıdaki güç gösterisi toplumsal öfkeyi artırdı. Binlerce can kaybına yol açan kitlesel protestolar, Tahran’ı son 40 yılın en büyük beka kriziyle karşı karşıya bıraktı. İran rejimi, toplumu iflas etmiş bir ekonomiyle yönetmeye çalıştığı için sıkıntıya girdi. Son yaşanan protestoları önceki yıllardan ayıran, bu defa sadece üniversitelilerin değil, rejimin kalesi sayılan çarşı esnafı ve işçi kesiminin de sisteme itiraz eder hâle gelmesidir.
Trump yönetiminin Venezuela’da işlediği cürüm, İran için bir gelecek projeksiyonu niteliği taşıyor. ABD’nin narkoterörizm veya protestoculara şiddet gerekçesiyle doğrudan lider kadroları hedef alma doktrini ki -İsrail ile İran arasındaki 12 günlük savaşta üst düzey İranlı en üst askerî liderler ve nükleer bilim insanları öldürüldü- Tahran üzerindeki baskıyı hayati bir noktaya çekiyor. Trump, İran’daki protestolara ilişkin peş peşe yaptığı açıklamalarda, “İranlı vatanseverler, protestoya devam edin. Kurumlarınızı ele geçirin. Katillerin ve istismarcıların isimlerini kaydedin. Bunun bedelini ağır ödeyecekler, yardım yolda” diyerek protestoculara cesaret verdi. Trump’ın “Protestocuları vurursanız biz de sizi vururuz!” çıkışına İran sert tepki göstererek, tehditlere boyun eğmeyeceklerini ve müdahale edilirse ABD üslerini vuracaklarını açıkladılar. Trump’ın tehdidi İran’ı iki seçenek arasında bıraktı: Ya bastıramadığı bir halk hareketiyle içeriden çökecek ya da sert müdahale ederek ABD’nin doğrudan hava operasyonlarına maruz kalacaktı. Şimdilik Tahran’ın, dışarıdan vurulmaktan kıl payı kurtulduğunu görüyoruz ama bu tehlike devam ediyor. İran’a müdahale edecek şartların oluşmasını bekliyorlar. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan ile yaptığı telefon görüşmesinden sonra yaptığı “İran’a dış müdahaleye karşıyız!” açıklaması, vurulma riskinin devam ettiğini gösteriyor.
İran’ın 1979 Devrimi’nden bu yana geçen yaklaşık 45 yıllık süreci hem büyük dönüşümlerin hem de derin hayal kırıklıklarının bir arada yaşandığı bir dönemdir. Şahlık rejimini yıkan ve “Ne Batı ne Doğu, sadece İslâm!” sloganıyla yola çıkan bu model, bugün hem sosyolojik hem de politik olarak ciddi bir imtihan vermektedir. İran’ın sahadaki pratiklerinin genellikle Şii kimliği üzerinden şekillenmesi, Sünni tabanda İran'a karşı büyük bir güvensizlik oluşturdu. Sünni nüfus yoğunluklu ülkeler, İran’ın bu stratejisini bir “Şii Hilali” kurma çabası olarak gördüler. Ayrıca, bunu finanse etmek için kullanılan yöntemler, İran’ın küresel finans sisteminden tamamen dışlanmasına ve en ağır yaptırımlara maruz kalmasına sebep oldu. İran’da yolsuzluk, adaletsizlik, kayırmacılık, hesap vermezlik şikâyetleri ayyuka çıkmışken, dört Arap başkentini (Beyrut, Şam, Bağdat, Sana) yönetmeye kalkması halkının öfkesini çekti. Dışarıdaki güç gösterisi, içeride ekonominin can damarlarını kesti. Tahran, son 15 yılda Suriye, Irak, Lübnan ve Yemen’deki vekâlet güçlerine tahmini 30 ila 50 milyar dolar arasında kaynak aktardı. İran halkı sofrasından, tenceresinden alınan milyarlarca doların harcandığı bu “mezhebî derinlik” projesinin çöktüğünü görünce isyan etti. Halk, “Lübnan için değil, İran için canım feda” sloganıyla bu dış maliyeti reddetti.
İran’ın Hizbullah, Husiler ve Haşdi Şabi gibi yapılar üzerinden bölgede büyük bir nüfuz alanı elde etmesi, askerî ve jeopolitik anlamda bir kazanım görülse de mezhepsel kutuplaşmayı derinleştirdi. Yemen, Irak ve Suriye’de vekiller üzerinden yürütülen kanlı savaşlar, yüzbinlerce Müslüman'ın ölümüne ve milyonların yerinden edilmesine yol açtı. Bu durum, bazı İslâm ülkeleri tarafından büyük bir güvenlik tehdidi olarak algılandı. Lübnan ve Irak gibi ülkelerde, İran destekli grupların merkezî hükümetten daha güçlü hâle gelmesi, bu ülkelerdeki diğer siyasi ve dinî gruplarla gerilimi artırdı. Lübnan ve Irak’ta halkın bir kesimi, İran müdahalesini ekonomik krizlerin ve siyasi tıkanıklığın sebebi olarak görüp tepki gösterdi. Tarih, kapasitesinden fazla yayılan imparatorlukların çöküşüyle doludur. İran, kendine bağlı paramiliter güçler eliyle bölgenin en önemli oyun kurucularından birine dönüştü. Ancak bu, İslâm dünyasında büyük bir sevgi veya birlik/ümmet yaratmak yerine, ciddi bir kutuplaşma ve güvenlik endişesi doğurdu.
Bu süreç İran’ı zayıflatırken bölge genelinde yeni kırılma hatlarını da tetikledi. İran’da oluşabilecek bir istikrarsızlık, derin bir kırılma yaşayan Ortadoğu’da güç dengelerini doğrudan etkileyecektir. Tahran’ın iç sarsıntı geçirmesi Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen’deki vekil yapıların çözülmesine veya kontrol dışı kalmasına sebep olacak, çatışmaların yayılma riskini artıracaktır. İran, köşeye sıkıştığını hissettiğinde vekâlet savaşçılarını topyekûn bir saldırıya sevk edebilir. Hürmüz Boğazı’nı kapatıp küresel petrol arzını durdurması durumunda enerji güvenliği darbe alır, petrol ve doğalgaz akışındaki belirsizlik küresel fiyat dalgalanmalarını tetikler. Bu durum, Körfez ülkeleri için rakibin zayıflamasından çok bölgesel kaos anlamına gelir. İran’daki ateşin, yalnızca Tahran’ı değil, Ortadoğu’dan Avrupa’ya uzanan geniş bir coğrafyayı etkileyen çok katmanlı bir kriz kaynağı olacağı ve sınırları aşan bir güvensizlik riski getireceği kesin.
Çin-Rusya ile Müttefiklik ve Türkiye’nin Güvenlik Denklemi
Venezuela petrolünün en büyük müşterisi olan Çin, ABD ambargosu sebebiyle artık buradan petrol tedarik edemediği hâlde Venezuela için elinden gelecek hiçbir şey yapmadı. Rusya ve Çin’in İran ve Venezuela gibi ülkelere sunduğu stratejik derinlik, aslında göründüğünden çok daha kırılgan ve çıkara dayalıdır. Rusya ve Çin, ABD’nin tek taraflı hegemonyasına karşı İran’ı bir kaldıraç olarak kullanıyor. Bu güçler için İran’ın değeri, kendi ulusal çıkarlarının önüne geçtiği anda biter.
Rusya için İran, vazgeçilmez bir müttefikten ziyade, Batı’yı meşgul eden ve pazarlık gücünü artıran stratejik bir varlıktır. İran’ı bir kalkan olarak kullanıp en uygun anda Batı ile anlaşabilir. Çin, İran’ın petrolünü alan ve ekonomisini ayakta tutan yegâne büyük güçtür ama Pekin’in müttefikliği sadece cüzdanıyla sınırlıdır. Çin, İran’ı bir eşit ortak değil, ucuz enerji kaynağı ve Kuşak-Yol projesi üzerinde bir durak görüyor. 2021 yılında yaptığı 25 yıllık antlaşma, İran’a büyük vaatler sunsa da yatırımların hızı, İran’ın iç istikrarsızlığı sebebiyle oldukça yavaş ilerlemektedir. İran’ın istikrarsızlaşması durumunda yatırımlarını korumak için sessizce geri çekilebilir.
İran’ın merkezi otoritesini yitirmesi, Türkiye için yönetilmesi güç riskler oluşturur. İran düşerse bölgenin direnç hattı çöker. İran’ın parçalanması, Türkiye’yi bir kriz batağına da çekebilir. Trump’ın öngörülemez davranışları ve İsrail’in pervasız saldırıları, İran’ı bir hayat memat noktasına iterse, Türkiye, hâlihazırda barındırdığı sığınmacı yüküne ilaveten, İran üzerinden gelebilecek milyonlarca yeni mülteciyi karşılamak zorunda kalabilir. Böyle bir göç dalgası Türkiye’nin güvenlik, sosyal ve ekonomik dengelerini sarsacak bir baskı oluşturur. İran’ın iç sarsıntısı, Türkiye için 560 kilometrelik sınırda silahlı hareketlilik, kaçakçılık ve kontrolsüz alanlar yaratma gibi güvenlik riski oluşması demektir.
İran, Türkiye’nin Suriye’deki nüfuzunu dengelemek için zaman zaman PKK ve uzantıları ile taktiksel iş birlikleri yapıyordu. Türkiye’nin Irak’ın kuzeyindeki terörle mücadelesi, en çok İran destekli Haşdi Şabi milislerinin engeline takılıyordu. İran’ın saf dışı kalması ile oluşacak bir güç boşluğu durumunda, PKK’nın İran kolu olan PJAK’ın Türkiye sınır hattına yakın yerlerde kontrolsüz alanlar kazanmasına, bölgede kantonlar kurmasına yol açabilir. Bu da Türkiye için doğu sınırında yeni bir Kandil oluşması riskini doğurur. Bu durum, Türkiye’nin terörle mücadele hattını Suriye ve Irak’tan sonra İran’ın içlerine kadar genişletmek zorunda kalması demektir.
Türkiye’nin enerji arz güvenliği büyük oranda İran hattına bağlıdır. 10 milyar metreküplük bu arzın durması Türkiye’yi sıkıntıya sokar. Ayrıca İran, Türkiye’nin Orta Asya ve Uzak Doğu’ya açılan kara yolu köprüsüdür. Bu köprünün yıkılması, Türkiye’nin lojistik merkez olma vizyonuna ağır bir darbe indirir. Türkiye, Avrupa-Asya-Ortadoğu üçgeninde tam bir fay hattı üzerinde bir ülkedir. Enerji koridorları, ticaret yolları ve diplomatik arabuluculuk Türkiye’ye küresel satrançta kilit bir rol yüklemektedir. Bu rolüyle, Trump Doktrini’nin sert güç yaklaşımı ve çok kutuplu kaos ortamında dengeleyici, arabulucu ve stratejik aktör olma potansiyeline sahiptir. Türkiye’nin hamleleri bölgesel ve küresel dengeler açısından kritik önem taşımaktadır. Bu vahşi konjonktürde en zorlu denge oyununu oynayacak bir aktör olmak zorundadır. Türkiye ne Batı’nın ne de Çin’in jeopolitik ağında bir geçit veya durak olmamalıdır. Yeniden yapılanan güç sisteminde, her iki gücü de kendi gelecek vizyonuna bağlayan dengeli, bağımsız üçüncü bir eksen inşa etmelidir. Türkiye’nin tarihî misyonu bunu gerektirmektedir.
Bugünün Gerçeği
Dünya düzeni değişiyor. Gerilim çok ileri seviyede ve belirsizlikler giderek artıyor. Hem bölgesel hem küresel düzeyde dünyamıza yeni format atılıyor. Askerî, diplomatik ve jeopolitik göstergeler, dünyanın sistemik bir istikrarsızlık sürecine girdiğine işaret ediyor. Enerji ve mal tedarik yolları yeniden çiziliyor. ABD ve Çin’in yeni stratejisi, serbest ticareti korumak değil, ticaretin geçtiği coğrafyayı yeniden tanımlamak ve güzergâhları denetim altına almaktır. ABD, Çin’in küresel yayılımını yavaşlatmak için, ticaret koridorlarını, limanları, enerji hatlarını ve yolları denetim altına alma stratejisine geçti. Artık mücadele malların fiyatı üzerinden değil, malların geçtiği rotalar üzerinden yürütülüyor. Hegemonya ekonomik araçlarla değil, jeopolitik geçitlerle kuruluyor. Altyapı savaşları, fiber hatlar, bulut ağları ve yapay zekâ üzerinden yürütülüyor. Bu bağlamda tarihsel derinliğe baktığımızda, güçlerin egemenliği ticaret yollarının kontrolüyle ölçülmüştür.
Küresel belirsizlikler sürdükçe değerli metaller piyasada daha belirleyici oluyor. Altın ve gümüş fiyatlarının tavan yapması, nadir toprak elementlerinin jeostratejik bir meta hâline gelmesi bunun işaretleridir. Dünya artık diplomasiden ziyade, alan kapma ve hasmı doğrudan tasfiye etme dönemi yaşıyor. Küresel yönetim mekanizmaları işlemediğinden, devletler güvenliklerini sağlamak için yalnızca kendilerine güvenmek zorundadırlar.
Ortadoğu’daki gelişmeler yalnızca bölgesel çatışmalar veya enerji politikalarıyla açıklanamaz. Ortadoğu, küresel lojistik ağların ve dijital altyapıların da kavşağı konumundadır. Dolayısıyla güçlü ve istikrarlı bir Ortadoğu birçok küresel aktörün işine gelmiyor. Bu sebeple, bu coğrafyada kendi çıkarları doğrultusunda liderler, rejimler bulmak için dengelerle oynuyorlar. Arap Baharı birçok ülkede özgürlük değil, istikrarsızlık getirdi. Yakıp yıktılar ama yerine konacak sağlam bir sistem teklifleri olmadı. Devlet kurumları çöktü, ülkeler bölündü, oluşan boşluğu silahlı gruplar ve mezhep çatışmaları doldurdu. Türkiye de bu sürecin dışında kalamadı, milyonlarca mülteci, güvenlik sorunları ve ağır ekonomik bedel ile karşı karşıya kaldı.
Netice itibarıyla çıkarılacak ders şudur: Toplumların ve yaşanan krizlerin baskısı güçlülerin çıkarlarını zorlayan yeni bir satranç tahtası kurar, yeni kurallar üretir. Eğer bir ülkede ekonomi, adalet ve umut çökerse o ülke güvende değildir. Adaletsiz düzenler uzun süre sürdürülemez. Devletleri yıkan sadece dış güçler değil, içeride biriken adaletsizliktir. Her olumsuzluğa dış güçlerin oyunu demek kolaycılıktır. Senin her şeyin iyiyse, doğruysa dışarısı sana o kadar zarar veremez.
